✅ این محتوا با نظارت مستقیم آقای دکتر محمدمهدی سلیمانی جراح مغز و اعصاب تولید شده و مورد تایید ایشان می باشد.
مقدمه
خونریزی سابدورال یا هماتوم سابدورال یکی از انواع خونریزی داخل جمجمه است که در فضای بین پرده سخت مغز یا «دورا» و سطح مغز ایجاد میشود. این خونریزی معمولاً در اثر آسیب به سر و پارگی رگهای خونی ظریف این ناحیه ایجاد میشود، اما شدت و روند آن در افراد مختلف متفاوت است.
گاهی خونریزی سابدورال بلافاصله پس از ضربه به سر علائم شدیدی ایجاد میکند و یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود. در برخی بیماران نیز خونریزی بهتدریج ایجاد میشود و علائم آن چند هفته یا حتی چند ماه بعد ظاهر میشود. به همین دلیل، نداشتن علامت شدید بلافاصله پس از ضربه به سر، همیشه به معنی بیخطر بودن شرایط نیست.
در این مقاله، به عنوان جراح مغز و اعصاب، توضیح میدهم خونریزی سابدورال چگونه ایجاد میشود، چه علائمی دارد، چه زمانی خطرناک است و در چه شرایطی به جراحی نیاز پیدا میکند.
خونریزی سابدورال چیست؟
مغز داخل جمجمه توسط چند لایه محافظ احاطه شده است. یکی از این لایهها دورا نام دارد. هنگامی که رگهای خونی واقع در فضای بین دورا و سطح مغز پاره شوند، خون در این فضا جمع میشود و به آن هماتوم یا خونریزی سابدورال گفته میشود.
از آنجا که جمجمه فضای محدودی دارد، افزایش حجم خون میتواند به مغز فشار وارد کند. اگر این فشار قابل توجه باشد، عملکرد طبیعی مغز مختل شده و در موارد شدید میتواند باعث کاهش سطح هوشیاری، آسیب دائمی مغز یا حتی مرگ شود.
انواع خونریزی سابدورال
خونریزی سابدورال بر اساس سرعت ایجاد علائم و زمان بروز آنها به سه گروه اصلی تقسیم میشود:
| نوع خونریزی | ویژگی اصلی | زمان معمول بروز علائم |
|---|---|---|
| حاد | خونریزی شدیدتر که معمولاً پس از ضربه قابل توجه ایجاد میشود | بلافاصله تا مدت کوتاهی پس از آسیب |
| تحتحاد | خونریزی با روند متوسط | طی چند روز تا چند هفته |
| مزمن | خونریزی تدریجی که ممکن است پس از یک ضربه خفیف ایجاد شود | معمولاً طی چند هفته تا چند ماه |
در خونریزی مزمن، گاهی بیمار حتی ضربهای که باعث شروع خونریزی شده است را به خاطر نمیآورد. این حالت بهخصوص در سالمندان و افرادی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند اهمیت بیشتری دارد.
مهمترین علل خونریزی سابدورال
شایعترین علت، ضربه به سر است. شدت ضربه همیشه با شدت خونریزی ارتباط مستقیم ندارد و حتی یک ضربه نسبتاً خفیف نیز در افراد مستعد میتواند باعث ایجاد هماتوم سابدورال شود.
عوامل افزایشدهنده خطر عبارتند از:
زمین خوردن یا برخورد سر با جسم سخت
تصادفات رانندگی
ضربههای ورزشی
افزایش سن و کوچک شدن تدریجی حجم مغز
مصرف داروهای ضدانعقاد و برخی داروهای ضدپلاکت
سابقه خونریزی یا اختلالات انعقادی
مصرف طولانیمدت الکل در برخی افراد
در افراد سالمند، به دلیل تغییرات طبیعی مغز و کشیدهتر شدن برخی رگها، حتی ضربهای که از نظر بیمار بسیار جزئی به نظر میرسد میتواند زمینهساز خونریزی سابدورال مزمن شود.
علائم خونریزی سابدورال چیست؟
علائم به اندازه خونریزی، سرعت ایجاد آن و میزان فشاری که به مغز وارد میکند بستگی دارد.
مهمترین علائم عبارتند از:
سردرد جدید یا سردردی که بهتدریج شدیدتر میشود
تهوع و استفراغ
خوابآلودگی غیرطبیعی
گیجی یا تغییر رفتار
اختلال حافظه
اختلال در راه رفتن و حفظ تعادل
تاری دید یا دوبینی
اختلال در صحبت کردن یا بلع
ضعف یا بیحسی یک طرف بدن
تشنج
کاهش سطح هوشیاری
بیهوشی
در خونریزی سابدورال مزمن، ممکن است علائم بهتدریج ایجاد شوند و بیمار ابتدا فقط از سردرد، کند شدن حرکات، فراموشی، عدم تعادل یا تغییرات رفتاری شکایت داشته باشد. گاهی این علائم با مشکلاتی مانند افزایش سن، خستگی یا اختلالات حافظه اشتباه گرفته میشوند.
چه زمانی خونریزی سابدورال یک اورژانس است؟
اگر فردی پس از ضربه به سر دچار کاهش سطح هوشیاری، تشنج، ضعف یک طرف بدن، اختلال گفتار، اختلال شدید تعادل، استفراغ مکرر، خوابآلودگی غیرطبیعی یا سردرد شدید و رو به تشدید شود، باید فوراً مورد ارزیابی پزشکی قرار گیرد.
بهخصوص اگر فرد داروی رقیقکننده خون مصرف میکند، نباید منتظر ماند تا علائم خودبهخود برطرف شوند.
در چنین شرایطی مراجعه سریع به اورژانس اهمیت زیادی دارد، زیرا بعضی هماتومهای سابدورال میتوانند در مدت کوتاهی بزرگ شوند و فشار خطرناکی روی مغز ایجاد کنند.
خونریزی سابدورال چگونه تشخیص داده میشود؟
اولین اقدام، بررسی وضعیت هوشیاری و معاینه عصبی بیمار است. سپس پزشک بر اساس علائم و سابقه ضربه به سر، درباره تصویربرداری تصمیم میگیرد.
سیتی اسکن مغز
سیتی اسکن معمولاً مهمترین و سریعترین روش تصویربرداری برای بررسی خونریزیهای داخل جمجمه پس از آسیب سر است. این روش میتواند محل خونریزی، اندازه هماتوم و میزان فشار واردشده به بافت مغز را نشان دهد.
امآرآی مغز
در بعضی شرایط، MRI برای بررسی دقیقتر خونریزی یا آسیبهای همراه مغز مورد استفاده قرار میگیرد. انتخاب بین CT و MRI به شرایط بیمار و نظر پزشک بستگی دارد.
آزمایش خون
در بیمارانی که داروهای ضدانعقاد مصرف میکنند یا احتمال اختلال انعقادی وجود دارد، بررسی آزمایشهای مربوط به انعقاد خون نیز اهمیت دارد.
درمان خونریزی سابدورال چگونه انجام میشود؟
درمان برای همه بیماران یکسان نیست. تصمیم درمانی بر اساس اندازه هماتوم، محل خونریزی، میزان فشار روی مغز، وضعیت هوشیاری، علائم عصبی، سن بیمار، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی گرفته میشود.
۱. تحت نظر گرفتن بیمار
اگر هماتوم کوچک باشد و علائم قابل توجهی ایجاد نکرده باشد، ممکن است پزشک جراحی را ضروری نداند و بیمار را تحت نظر قرار دهد.
در این شرایط، بررسیهای عصبی و گاهی تصویربرداریهای تکراری انجام میشود تا مشخص شود خونریزی ثابت مانده یا در حال بزرگ شدن است.
۲. درمان دارویی و کنترل عوامل خطر
در بعضی بیماران لازم است فشار داخل جمجمه کنترل شود یا اثر داروهای رقیقکننده خون برطرف شود. این تصمیم کاملاً وابسته به شرایط بیمار است و نباید بیمار به صورت خودسرانه مصرف داروی ضدانعقاد خود را قطع کند.
۳. جراحی
اگر هماتوم بزرگ باشد، فشار قابل توجهی به مغز وارد کند، علائم عصبی ایجاد کرده باشد یا وضعیت بیمار در حال بدتر شدن باشد، ممکن است تخلیه جراحی خونریزی ضروری شود.
در خونریزیهای حاد سابدورال، معیارهایی مانند ضخامت هماتوم و میزان جابهجایی ساختارهای مغز در CT در تصمیمگیری جراحی اهمیت دارند. طبق راهنمای بنیاد تروما مغزی، در هماتوم حاد سابدورال با ضخامت بیش از ۱۰ میلیمتر یا جابهجایی خط وسط بیش از ۵ میلیمتر، تخلیه جراحی توصیه میشود، فارغ از نمره هوشیاری بیمار.
نوع جراحی نیز بر اساس شرایط بیمار انتخاب میشود. در مواردی ممکن است از کرانیوتومی برای خارج کردن لخته استفاده شود. در برخی هماتومهای سابدورال مزمن که خون حالت مایع پیدا کرده است، تخلیه از طریق سوراخهای کوچک جمجمه یا Burr hole انجام میشود و گاهی برای جلوگیری از تجمع مجدد خون، درن موقت قرار میگیرد.
آیا خونریزی سابدورال همیشه نیاز به عمل دارد؟
خیر.
وجود خونریزی سابدورال بهتنهایی به معنی ضرورت جراحی نیست. بعضی هماتومهای کوچک و بدون علامت ممکن است با پایش دقیق درمان شوند.
اما اگر خونریزی باعث فشار روی مغز، کاهش سطح هوشیاری، ضعف اندامها، تشنج یا سایر علائم عصبی شده باشد، احتمال نیاز به درمان فوری و جراحی افزایش پیدا میکند.
بنابراین تصمیم درباره عمل جراحی باید بر اساس تصاویر مغزی و وضعیت بالینی بیمار گرفته شود، نه فقط بر اساس اندازه خونریزی در گزارش تصویربرداری.
آیا خونریزی سابدورال قابل درمان است؟
در بسیاری از بیماران، بهخصوص زمانی که تشخیص و درمان بهموقع انجام شود، امکان بهبود وجود دارد. با این حال، پیشآگهی به عواملی مانند سن بیمار، شدت آسیب اولیه، اندازه خونریزی، وضعیت هوشیاری، آسیبهای همراه مغز و سرعت شروع درمان بستگی دارد.
در موارد شدید ممکن است بیمار پس از درمان همچنان دچار مشکلات حرکتی، اختلال گفتار، مشکلات حافظه یا تشنج شود و به توانبخشی نیاز داشته باشد.
بعد از جراحی خونریزی سابدورال چه مراقبتهایی لازم است؟
پس از جراحی، بیمار معمولاً برای مدتی از نظر سطح هوشیاری، وضعیت عصبی و علائم حیاتی تحت نظر قرار میگیرد. بسته به شرایط بیمار ممکن است تصویربرداری کنترل نیز انجام شود.
در خونریزی سابدورال مزمن، احتمال تجمع مجدد خون وجود دارد و به همین دلیل پیگیری پزشکی اهمیت زیادی دارد. در صورت بروز دوباره سردرد، خوابآلودگی، گیجی، اختلال تعادل، ضعف اندام یا تغییر وضعیت هوشیاری باید بیمار مجدداً ارزیابی شود.
آیا میتوان از خونریزی سابدورال پیشگیری کرد؟
همه موارد قابل پیشگیری نیستند، اما کاهش خطر ضربه به سر اهمیت زیادی دارد. استفاده از کمربند ایمنی، رعایت نکات ایمنی هنگام فعالیتهای ورزشی، پیشگیری از زمین خوردن در سالمندان و بررسی منظم داروهای مؤثر بر انعقاد خون میتواند در کاهش خطر مؤثر باشد.
افرادی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند، در صورت وارد شدن ضربه به سر باید موضوع را جدی بگیرند و درباره نیاز به ارزیابی پزشکی با پزشک یا اورژانس مشورت کنند.
جمعبندی
خونریزی سابدورال یکی از بیماریهای مهم مغز و اعصاب است که میتواند از یک هماتوم کوچک و قابل پایش تا یک وضعیت تهدیدکننده حیات متغیر باشد. نکته مهم این است که شدت علائم همیشه بلافاصله مشخص نمیشود و بهخصوص در نوع مزمن، علائم ممکن است هفتهها یا ماهها بعد از یک ضربه به سر ظاهر شوند.
اگر پس از ضربه به سر دچار سردرد شدید یا رو به تشدید، استفراغ، گیجی، خوابآلودگی، اختلال تعادل، ضعف اندام، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری شدهاید، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است.
تشخیص دقیق بر اساس معاینه عصبی و تصویربرداری مغز انجام میشود و انتخاب بین تحت نظر گرفتن، درمان دارویی یا جراحی باید متناسب با شرایط هر بیمار صورت گیرد.
