✅ این محتوا با نظارت مستقیم آقای دکتر محمدمهدی سلیمانی جراح مغز و اعصاب تولید شده و مورد تایید ایشان می باشد.
مقدمه
خونریزی مغزی یکی از جدیترین مشکلاتی است که میتواند برای مغز اتفاق بیفتد. با این حال، اصطلاح «خونریزی مغزی» فقط به یک نوع بیماری اشاره نمیکند. خونریزی ممکن است داخل بافت مغز اتفاق بیفتد یا در فضاهای اطراف مغز ایجاد شود. به همین دلیل، محل خونریزی، علت ایجاد آن، سرعت گسترش خونریزی و میزان فشاری که به مغز وارد میکند، در تشخیص و انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
برای مثال، خونریزی ناشی از پارگی یک رگ در بافت مغز با خونریزی ناشی از ضربه به سر یک بیماری یکسان نیست و ممکن است به اقدامات درمانی متفاوتی نیاز داشته باشد.
در این مقاله انواع اصلی خونریزی مغزی را بررسی میکنیم و توضیح میدهیم هر کدام چه تفاوتی با دیگری دارد.
خونریزی مغزی چیست؟
خونریزی مغزی یا خونریزی داخل جمجمهای زمانی اتفاق میافتد که یک رگ خونی پاره یا دچار آسیب شود و خون در داخل جمجمه جمع شود. تجمع خون میتواند به بافت مغز فشار وارد کند و عملکرد طبیعی سلولهای عصبی را مختل کند.
خونریزیهای داخل جمجمهای از نظر محل ایجاد به چند گروه مهم تقسیم میشوند:
خونریزی داخل مغزی
خونریزی زیر عنکبوتیه
خونریزی ساب دورال
خونریزی اپیدورال
خونریزی داخل بطنی
دو مورد اول یعنی خونریزی داخل مغزی و خونریزی زیر عنکبوتیه از انواع اصلی سکته مغزی خونریزیدهنده محسوب میشوند. در مقابل، خونریزیهای اپیدورال و ساب دورال اغلب در ارتباط با ضربه به سر دیده میشوند.
انواع خونریزی مغزی و تفاوت آنها
| نوع خونریزی | محل تجمع خون | علل شایع | ویژگی مهم |
|---|---|---|---|
| خونریزی داخل مغزی | داخل بافت مغز | فشار خون بالا، ناهنجاری عروقی، داروهای رقیقکننده خون | میتواند مستقیماً به سلولهای مغزی آسیب بزند |
| خونریزی زیر عنکبوتیه | فضای بین مغز و پرده عنکبوتیه | پارگی آنوریسم، ضربه به سر | سردرد ناگهانی و بسیار شدید از علائم مهم آن است |
| خونریزی ساب دورال | بین دورا و پرده عنکبوتیه | ضربه به سر، بهخصوص در سالمندان | ممکن است بلافاصله یا با فاصله چند روز تا چند ماه علامت ایجاد کند |
| خونریزی اپیدورال | بین جمجمه و پرده دورا | معمولاً ضربه شدید به سر | ممکن است به سرعت باعث افزایش فشار داخل جمجمه شود |
| خونریزی داخل بطنی | داخل بطنهای مغز | گسترش خونریزیهای دیگر، برخی بیماریهای عروقی | ممکن است جریان مایع مغزی نخاعی را مختل کند |
این تقسیمبندی بر اساس محل قرارگیری خون انجام میشود و به پزشک کمک میکند علت، شدت و روش درمان را بهتر مشخص کند.
۱. خونریزی داخل مغزی چیست؟
خونریزی داخل مغزی یا Intracerebral Hemorrhage زمانی اتفاق میافتد که خونریزی در خود بافت مغز ایجاد شود. این نوع خونریزی یکی از مهمترین انواع سکته مغزی خونریزیدهنده است.
فشار خون بالا و کنترلنشده از مهمترین عوامل ایجاد خونریزی خودبهخودی داخل مغز است. با این حال، عواملی مانند ناهنجاریهای عروقی، آنوریسم، اختلالات انعقادی، مصرف برخی داروهای رقیقکننده خون و در بعضی موارد تومورهای مغزی نیز میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
علائم خونریزی داخل مغزی به محل و اندازه خونریزی بستگی دارد. بیمار ممکن است دچار ضعف یا بیحسی یک طرف بدن، اختلال تکلم، کاهش سطح هوشیاری، اختلال بینایی، سردرد، تهوع و استفراغ یا تشنج شود.
نکته مهم این است که شدت علائم همیشه فقط با اندازه خونریزی مشخص نمیشود. محل خونریزی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. یک خونریزی نسبتاً کوچک در ناحیهای حساس از مغز ممکن است مشکلات جدی ایجاد کند.
۲. خونریزی زیر عنکبوتیه چیست؟
خونریزی زیر عنکبوتیه یا Subarachnoid Hemorrhage در فضای زیر عنکبوتیه، یعنی فضای بین پرده عنکبوتیه و سطح مغز، ایجاد میشود.
یکی از مهمترین علل خونریزی زیر عنکبوتیه، پارگی آنوریسم مغزی است. آنوریسم به ناحیهای ضعیف و برآمده در دیواره یک رگ خونی گفته میشود که در صورت پارگی میتواند باعث خونریزی شود. ناهنجاریهای عروقی و ضربه به سر نیز میتوانند از علل دیگر باشند.
علامت کلاسیک این نوع خونریزی، سردرد ناگهانی و بسیار شدید است. بعضی بیماران آن را به عنوان شدیدترین سردرد عمر خود توصیف میکنند. تهوع و استفراغ، سفتی گردن، کاهش هوشیاری، تشنج و اختلالات عصبی نیز ممکن است ایجاد شود.
در صورت شک به خونریزی زیر عنکبوتیه، تشخیص سریع اهمیت زیادی دارد، زیرا پارگی آنوریسم میتواند خطر خونریزی مجدد و عوارض جدی را به همراه داشته باشد.
۳. خونریزی ساب دورال چیست؟
خونریزی ساب دورال یا Subdural Hemorrhage در فضای بین پرده دورا و پرده عنکبوتیه ایجاد میشود.
این نوع خونریزی اغلب در اثر ضربه به سر اتفاق میافتد. با این حال، در افراد مسن ممکن است حتی یک ضربه نسبتاً خفیف نیز باعث ایجاد خونریزی ساب دورال شود، بهخصوص اگر فرد داروهای رقیقکننده خون یا داروهای ضدپلاکت مصرف کند.
خونریزی ساب دورال از نظر سرعت ایجاد علائم نیز اهمیت دارد و میتواند به صورت حاد، تحتحاد یا مزمن دیده شود.
در نوع حاد، علائم معمولاً در مدت کوتاهی پس از آسیب ایجاد میشوند و بیمار ممکن است دچار کاهش هوشیاری یا علائم عصبی شدید شود.
در نوع مزمن، خونریزی ممکن است به آهستگی ایجاد شود و علائم آن هفتهها یا حتی ماهها بعد ظاهر شوند. سردرد، اختلال حافظه، تغییر رفتار، اختلال تعادل، خوابآلودگی و ضعف یک طرف بدن از علائمی هستند که ممکن است دیده شوند.
به همین دلیل، بروز علائم عصبی جدید پس از هرگونه ضربه به سر، حتی اگر ضربه در ابتدا جدی به نظر نرسیده باشد، باید جدی گرفته شود.
۴. خونریزی اپیدورال چیست؟
خونریزی اپیدورال یا Epidural Hemorrhage در فضای بین استخوان جمجمه و پرده دورا ایجاد میشود.
این نوع خونریزی معمولاً در اثر ضربه به سر ایجاد میشود و در بعضی موارد میتواند با سرعت زیادی گسترش پیدا کند. تجمع خون باعث فشار بر مغز میشود و اگر فشار داخل جمجمه افزایش پیدا کند، وضعیت بیمار میتواند به سرعت وخیم شود.
گاهی بیمار پس از ضربه برای مدتی هوشیار است اما بعد از گذشت زمان دچار خوابآلودگی، گیجی یا کاهش هوشیاری میشود. این الگو یکی از دلایلی است که پس از ضربه قابل توجه به سر، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
تصمیمگیری درباره درمان خونریزی اپیدورال به حجم خونریزی، محل آن، وضعیت هوشیاری بیمار، میزان فشار واردشده به مغز و یافتههای تصویربرداری بستگی دارد.
۵. خونریزی داخل بطنی چیست؟
در مغز حفرههایی به نام بطن وجود دارد که مایع مغزی نخاعی در آنها تولید و جریان پیدا میکند. اگر خون وارد این حفرهها شود، به آن خونریزی داخل بطنی یا Intraventricular Hemorrhage گفته میشود.
این خونریزی ممکن است به صورت اولیه ایجاد شود یا در اثر گسترش یک خونریزی داخل مغزی یا سایر انواع خونریزی به داخل بطنها اتفاق بیفتد.
یکی از نگرانیهای مهم در این شرایط، اختلال در گردش طبیعی مایع مغزی نخاعی و ایجاد افزایش فشار داخل جمجمه یا هیدروسفالی است. به همین دلیل، بررسی دقیق وضعیت بطنهای مغز در تصویربرداری اهمیت زیادی دارد.
تفاوت خونریزی مغزی ناشی از فشار خون و ضربه به سر چیست؟
یکی از سوالات رایج خانواده بیماران این است که آیا هر خونریزی مغزی به دلیل ضربه ایجاد میشود؟
خیر.
فشار خون بالا میتواند باعث آسیب تدریجی به دیواره برخی عروق مغزی شود و در نهایت به پارگی رگ و خونریزی داخل مغزی منجر شود. در مقابل، خونریزیهای ساب دورال و اپیدورال بیشتر با آسیب و ضربه به سر ارتباط دارند.
از طرف دیگر، پارگی آنوریسم مغزی میتواند باعث خونریزی زیر عنکبوتیه شود. بنابراین برای تعیین علت خونریزی، تنها دانستن اینکه بیمار خونریزی مغزی دارد کافی نیست و باید محل خونریزی و شرایط ایجاد آن مشخص شود.
خونریزی مغزی چگونه تشخیص داده میشود؟
اولین قدم، بررسی دقیق علائم و وضعیت عصبی بیمار است. در شرایط اورژانسی، سیتی اسکن مغز معمولاً یکی از مهمترین روشهای تصویربرداری برای تشخیص سریع خونریزی است.
بر اساس شرایط بیمار، ممکن است MRI، تصویربرداری عروق مغزی یا آنژیوگرافی نیز درخواست شود تا علت خونریزی، وجود آنوریسم یا ناهنجاریهای عروقی بررسی شود. آزمایشهای خون نیز برای ارزیابی وضعیت انعقاد و سایر عوامل مؤثر در درمان انجام میشوند.
آیا همه خونریزیهای مغزی نیاز به جراحی دارند؟
خیر.
این تصور که هر فردی که دچار خونریزی مغزی شود حتماً باید جراحی شود، درست نیست.
تصمیم برای جراحی به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
نوع و محل خونریزی
حجم خون جمعشده
میزان فشار روی مغز
وضعیت هوشیاری بیمار
وجود جابهجایی ساختارهای مغز
علت خونریزی
وضعیت عمومی بیمار
سرعت تغییر علائم
در برخی بیماران، کنترل فشار خون، اصلاح اختلالات انعقادی، مراقبت دقیق در بخش مراقبتهای ویژه و درمان دارویی کافی است. در برخی شرایط نیز تخلیه خون، کاهش فشار داخل جمجمه یا درمان علت زمینهای مانند آنوریسم ضروری میشود.
بنابراین نمیتوان بدون بررسی تصاویر مغزی و وضعیت بالینی بیمار درباره نیاز یا عدم نیاز به جراحی تصمیم گرفت.
چه زمانی خونریزی مغزی یک اورژانس است؟
هرگونه احتمال خونریزی مغزی باید جدی گرفته شود. اگر فردی به طور ناگهانی دچار سردرد بسیار شدید، ضعف یا بیحسی یک طرف بدن، اختلال تکلم، اختلال هوشیاری، تشنج، استفراغ مکرر یا اختلال ناگهانی بینایی شود، باید فوراً به اورژانس مراجعه کند.
همچنین پس از ضربه به سر، بروز خوابآلودگی غیرطبیعی، گیجی، استفراغ، کاهش هوشیاری، تشنج یا ضعف اندامها نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
در خونریزیهای مغزی، زمان اهمیت دارد و تشخیص و درمان سریع میتواند در کاهش آسیب مغزی نقش مهمی داشته باشد.
آیا میتوان از خونریزی مغزی پیشگیری کرد؟
همه موارد خونریزی مغزی قابل پیشگیری نیستند، اما کنترل برخی عوامل خطر میتواند احتمال آن را کاهش دهد.
کنترل منظم فشار خون، ترک سیگار، رعایت توصیههای پزشکی درباره داروهای رقیقکننده خون، پیشگیری از آسیبهای سر و استفاده از کلاه ایمنی در فعالیتهای پرخطر از اقدامات مهم هستند. همچنین افرادی که سابقه آنوریسم یا سایر مشکلات عروقی مغز دارند باید طبق نظر پزشک تحت بررسی و پیگیری مناسب قرار بگیرند.
جمعبندی
خونریزی مغزی یک بیماری واحد نیست و بسته به محل ایجاد خونریزی میتواند به شکل خونریزی داخل مغزی، زیر عنکبوتیه، ساب دورال، اپیدورال یا داخل بطنی دیده شود.
هر کدام از این انواع، علت، علائم، میزان خطر و روش درمان متفاوتی دارند. برای مثال، فشار خون بالا یکی از عوامل مهم خونریزی داخل مغزی است، در حالی که خونریزی ساب دورال و اپیدورال اغلب با ضربه به سر ارتباط دارند و پارگی آنوریسم یکی از مهمترین علل خونریزی زیر عنکبوتیه محسوب میشود.
نکته مهم این است که شدت یک خونریزی مغزی فقط با نام آن مشخص نمیشود. محل خونریزی، اندازه آن، میزان فشار ایجادشده روی مغز، علت خونریزی و وضعیت هوشیاری بیمار همگی در تعیین خطر و انتخاب روش درمان نقش دارند.
اگر بیمار با علائم مشکوک به خونریزی مغزی مراجعه کند، ارزیابی سریع عصبی و تصویربرداری مناسب اولین قدم برای تصمیمگیری صحیح است. درمان نیز باید بر اساس شرایط اختصاصی همان بیمار انجام شود و نمیتوان برای همه انواع خونریزی مغزی یک روش درمانی واحد در نظر گرفت.
