✅ این محتوا با نظارت مستقیم آقای دکتر محمدمهدی سلیمانی جراح مغز و اعصاب تولید شده و مورد تایید ایشان می باشد.
مقدمه
خونریزی داخل پارانشیم مغز یکی از انواع خونریزیهای مغزی و از مهمترین اورژانسهای سیستم عصبی است. در این وضعیت، یکی از رگهای خونی داخل مغز پاره میشود و خون مستقیماً وارد بافت مغز میشود. تجمع خون میتواند به سلولهای مغزی آسیب برساند، فشار داخل جمجمه را افزایش دهد و در صورت شدید بودن، عملکرد بخشهای مختلف مغز را مختل کند.
خونریزی داخل پارانشیم مغز با نام Intracerebral Hemorrhage یا ICH نیز شناخته میشود و از انواع سکته مغزی خونریزیدهنده است. برخلاف سکته مغزی ایسکمیک که در آن رگ مغز مسدود میشود، در خونریزی داخل پارانشیم، مشکل اصلی پارگی رگ و خروج خون به داخل بافت مغز است. تشخیص سریع و شروع درمان مناسب اهمیت بسیار زیادی دارد.
پارانشیم مغز چیست؟
پارانشیم به بافت اصلی و عملکردی مغز گفته میشود؛ یعنی همان بافتی که سلولهای عصبی و بخشهای مهم مرتبط با عملکردهای مغز در آن قرار دارند.
بنابراین وقتی میگوییم «خونریزی داخل پارانشیم مغز»، منظور این است که خونریزی درون خود بافت مغز اتفاق افتاده است، نه صرفاً در فضاهای اطراف مغز یا بین پردههای مغزی.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا خون تجمعیافته میتواند مستقیماً به سلولهای مغزی اطراف آسیب وارد کند و همچنین با ایجاد تورم یا افزایش فشار داخل جمجمه، عملکرد قسمتهای سالم مغز را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
خونریزی داخل پارانشیم مغز چگونه ایجاد میشود؟
رگهای خونی مغز در طول زندگی ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند فشار خون بالا، تغییرات دیواره عروق، افزایش سن یا بعضی بیماریهای عروقی آسیبپذیر شوند.
یکی از مهمترین عوامل خطر، فشار خون بالا و کنترلنشده است. فشار خون بالا میتواند به مرور زمان به رگهای کوچک مغز آسیب برساند و احتمال پارگی آنها را افزایش دهد. بیماری عروق کوچک مغز و آنژیوپاتی آمیلوئید مغزی نیز از علل مهم خونریزی داخل مغزی محسوب میشوند.
عوامل دیگری نیز میتوانند در ایجاد خونریزی نقش داشته باشند، از جمله:
مصرف داروهای ضدانعقاد و برخی داروهای ضدپلاکت
اختلالات انعقادی خون
ناهنجاریهای عروقی مغز
آنوریسم مغزی در برخی موارد
تومورهای مستعد خونریزی
مصرف برخی مواد مخدر و محرک
ضربه به سر، که البته در این حالت خونریزی در دسته خونریزیهای ناشی از تروما قرار میگیرد
به همین دلیل، پس از تشخیص خونریزی مغزی، تنها پیدا کردن محل خونریزی کافی نیست. پزشک باید علت احتمالی آن را نیز بررسی کند.
شایعترین محلهای خونریزی داخل پارانشیم مغز
محل خونریزی میتواند روی علائم بیمار، شدت بیماری و انتخاب روش درمان تأثیر بگذارد.
| محل خونریزی | برخی علائم احتمالی |
|---|---|
| عقدههای قاعدهای مغز | ضعف یا فلج یک طرف بدن، اختلال حرکتی و کاهش سطح هوشیاری در موارد شدید |
| تالاموس | اختلال حسی، ضعف اندامها و گاهی اختلال هوشیاری |
| لوبهای مغز | سردرد، اختلال تکلم، مشکلات بینایی، تشنج یا اختلال عملکردهای مربوط به همان ناحیه |
| مخچه | سرگیجه، اختلال تعادل، استفراغ، سردرد و در موارد شدید فشار بر ساقه مغز |
| ساقه مغز | اختلال هوشیاری، مشکلات حرکتی و اختلال در عملکردهای حیاتی |
این تقسیمبندی کلی است و علائم هر بیمار به اندازه خونریزی، محل دقیق آن، میزان تورم مغز و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
علائم خونریزی داخل پارانشیم مغز چیست؟
علائم خونریزی داخل مغز معمولاً به صورت ناگهانی ایجاد میشوند، اما شدت و نوع آنها در افراد مختلف متفاوت است.
مهمترین علائم عبارتند از:
ضعف یا بیحسی ناگهانی دست یا پا، بهخصوص در یک طرف بدن
اختلال ناگهانی در صحبت کردن یا درک کلمات
افتادگی یک طرف صورت
سردرد شدید و ناگهانی
تهوع و استفراغ
اختلال تعادل و راه رفتن
کاهش سطح هوشیاری یا خوابآلودگی غیرطبیعی
تشنج
اختلال بینایی
گیجی یا تغییر ناگهانی رفتار
گاهی بیمار در ابتدا فقط با سردرد، تهوع یا ضعف یک دست مراجعه میکند و ممکن است اطرافیان شدت وضعیت را تشخیص ندهند. به همین دلیل، بروز ناگهانی هرگونه علامت عصبی جدید باید جدی گرفته شود.
اگر فردی ناگهان دچار اختلال تکلم، ضعف یک طرف بدن، کاهش هوشیاری، تشنج یا سردرد بسیار شدید شود، نباید منتظر برطرف شدن علائم ماند. خونریزی مغزی یک وضعیت اورژانسی است و بیمار باید هرچه سریعتر به مرکز درمانی مجهز منتقل شود.
خونریزی داخل پارانشیم مغز چگونه تشخیص داده میشود؟
اولین مرحله، ارزیابی وضعیت هوشیاری و عملکرد عصبی بیمار است. پزشک همچنین فشار خون، داروهای مصرفی، سابقه بیماریهای زمینهای و زمان شروع علائم را بررسی میکند.
برای تشخیص خونریزی معمولاً از سیتی اسکن مغز بدون تزریق ماده حاجب استفاده میشود. سیتی اسکن در شرایط اورژانسی سریع و در دسترس است و میتواند وجود خونریزی، محل آن و اندازه تقریبی هماتوم را نشان دهد. راهنمای انجمن قلب آمریکا و انجمن سکته آمریکا نیز بر تصویربرداری سریع برای تشخیص خونریزی داخل مغزی تأکید دارد.
در بعضی بیماران، پزشک ممکن است بررسیهای تکمیلی مانند MRI، CT آنژیوگرافی یا سایر تصویربرداریهای عروقی را درخواست کند. هدف از این بررسیها فقط تأیید خونریزی نیست، بلکه پیدا کردن علت احتمالی آن نیز اهمیت دارد.
همچنین آزمایش خون برای بررسی وضعیت انعقاد، تعداد پلاکتها و سایر عوامل مؤثر بر درمان انجام میشود. این بررسیها بهخصوص در بیمارانی که داروهای رقیقکننده خون مصرف میکنند اهمیت دارند.
آیا خونریزی داخل پارانشیم مغز خطرناک است؟
بله. این نوع خونریزی میتواند بسیار جدی باشد و در بعضی بیماران تهدیدکننده زندگی است.
شدت بیماری به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
اندازه خونریزی
محل خونریزی
میزان فشار ایجادشده روی بافت مغز
وجود خون در بطنهای مغز
میزان تورم مغز
سطح هوشیاری بیمار
سن و بیماریهای زمینهای
سرعت گسترش خونریزی
علت ایجاد خونریزی
یکی از نگرانیهای مهم در ساعات ابتدایی، بزرگ شدن هماتوم است. افزایش حجم خونریزی میتواند با بدتر شدن وضعیت عصبی بیمار ارتباط داشته باشد؛ به همین دلیل، ارزیابی و پایش دقیق بیمار در ساعات اولیه اهمیت زیادی دارد.
البته از روی عنوان «خونریزی داخل پارانشیم» به تنهایی نمیتوان درباره سرنوشت بیمار قضاوت کرد. دو بیمار با همین تشخیص ممکن است به دلیل تفاوت محل و اندازه خونریزی، وضعیت کاملاً متفاوتی داشته باشند.
درمان خونریزی داخل پارانشیم مغز چگونه است؟
درمان بر اساس شرایط هر بیمار تعیین میشود و یک روش ثابت برای همه بیماران وجود ندارد.
در مرحله اول، هدف اصلی تثبیت وضعیت بیمار و جلوگیری از آسیب بیشتر به مغز است. کنترل دقیق فشار خون، بررسی وضعیت انعقاد خون، کنترل فشار داخل جمجمه در صورت نیاز و پایش مداوم وضعیت عصبی از اقدامات مهم هستند. راهنماهای تخصصی بر کنترل مناسب و پایدار فشار خون در بیماران واجد شرایط تأکید دارند.
اگر بیمار داروی ضدانعقاد مصرف کرده باشد، ممکن است نیاز به اقدامات فوری برای اصلاح اثر دارو وجود داشته باشد.
آیا هر خونریزی مغزی نیاز به جراحی دارد؟
خیر.
این یکی از پرسشهای مهم خانواده بیماران است. وجود خونریزی به معنای قطعی بودن نیاز به عمل جراحی نیست.
تصمیم برای جراحی به عواملی مانند محل خونریزی، حجم هماتوم، وضعیت هوشیاری، فشار ایجادشده روی مغز، وجود هیدروسفالی یا خونریزی داخل بطنها و روند تغییرات بیمار بستگی دارد.
در برخی شرایط، تخلیه هماتوم یا اقدامات جراحی و مداخلهای میتواند ضروری باشد. در برخی بیماران نیز درمان دارویی و مراقبت دقیق در بخش مراقبتهای ویژه عصبی انتخاب مناسبتری است.
بنابراین نمیتوان تنها با دیدن اندازه خونریزی در یک گزارش CT درباره ضرورت جراحی تصمیم گرفت. تصاویر مغزی باید در کنار معاینه عصبی و شرایط بالینی بیمار ارزیابی شوند.
نقش فشار خون در خونریزی داخل مغز
فشار خون بالا یکی از مهمترین عوامل مرتبط با خونریزی داخل مغزی است. نکته مهم این است که آسیب عروقی ناشی از فشار خون معمولاً در طول زمان ایجاد میشود و ممکن است فرد برای مدت طولانی بدون علامت مشخص فشار خون بالا داشته باشد.
بنابراین کنترل فشار خون فقط برای پیشگیری از خونریزی مجدد اهمیت ندارد، بلکه یکی از بخشهای مهم پیشگیری از سکتههای مغزی نیز محسوب میشود.
بیماری که سابقه خونریزی مغزی دارد نباید داروهای فشار خون خود را بدون نظر پزشک قطع یا تغییر دهد.
بعد از خونریزی داخل پارانشیم مغز چه اتفاقی میافتد؟
پس از کنترل مرحله حاد، تمرکز درمان به سمت پیشگیری از عوارض، بازگرداندن تواناییهای از دسترفته و کاهش احتمال خونریزی مجدد میرود.
بعضی بیماران ممکن است پس از خونریزی دچار ضعف اندام، اختلال تکلم، مشکل بلع، اختلال تعادل یا مشکلات شناختی شوند. شدت این مشکلات به محل و میزان آسیب مغزی بستگی دارد.
توانبخشی میتواند شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی و سایر اقدامات تخصصی باشد. شروع و نوع توانبخشی باید بر اساس وضعیت بیمار و نظر تیم درمان تعیین شود. راهنمای AHA/ASA نیز توانبخشی و مراقبت پس از سکته خونریزیدهنده را بخش مهمی از مسیر درمان میداند.
آیا میتوان از خونریزی داخل پارانشیم مغز پیشگیری کرد؟
همه موارد قابل پیشگیری نیستند، اما میتوان بسیاری از عوامل خطر را کنترل کرد.
مهمترین اقدامات شامل موارد زیر است:
کنترل منظم فشار خون
مصرف صحیح داروهای تجویزشده
خودداری از قطع یا شروع داروهای رقیقکننده خون بدون نظر پزشک
کنترل بیماریهای زمینهای مانند دیابت و بیماریهای عروقی
ترک سیگار
پرهیز از مصرف مواد محرک
رعایت سبک زندگی سالم
مراجعه منظم پزشکی در افراد دارای عوامل خطر
در بیمارانی که سابقه خونریزی مغزی دارند، بررسی علت خونریزی نیز اهمیت زیادی دارد. اگر علت زمینهای شناسایی و درمان نشود، احتمال بروز مجدد مشکل ممکن است افزایش پیدا کند.
تفاوت خونریزی داخل پارانشیم با سایر خونریزیهای مغزی چیست؟
اصطلاح «خونریزی مغزی» یک عبارت کلی است و انواع مختلفی دارد. در خونریزی داخل پارانشیم، خون وارد بافت مغز میشود. اما در برخی انواع دیگر، خون در فضای اطراف مغز یا بین لایههای مختلف پوشاننده مغز تجمع پیدا میکند.
برای مثال، خونریزی زیرعنکبوتیه معمولاً در فضای زیرعنکبوتیه اتفاق میافتد و از نظر علت، علائم و روش درمان با خونریزی داخل پارانشیم تفاوت دارد. همچنین خونریزی سابدورال و اپیدورال اغلب در ارتباط با ضربه به سر ایجاد میشوند و محل تجمع خون در آنها متفاوت است.
بنابراین وقتی در گزارش تصویربرداری عبارت «خونریزی داخل پارانشیم» نوشته شده است، منظور نوع مشخصی از خونریزی است و نباید آن را با تمام انواع خونریزی مغزی یکسان دانست.
چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
اگر فردی به طور ناگهانی دچار یکی از علائم زیر شود، باید احتمال سکته مغزی و خونریزی مغزی را جدی گرفت:
ضعف یا بیحسی ناگهانی یک طرف بدن
اختلال ناگهانی در حرف زدن
کاهش سطح هوشیاری
تشنج جدید
سردرد شدید و ناگهانی
استفراغ همراه با علائم عصبی
اختلال ناگهانی در راه رفتن یا تعادل
تغییر ناگهانی بینایی
در چنین شرایطی، زمان اهمیت زیادی دارد و بیمار باید بدون تأخیر برای ارزیابی پزشکی منتقل شود.
جمعبندی
خونریزی داخل پارانشیم مغز به معنای ورود خون به بافت مغز در اثر پارگی یک رگ خونی است. این بیماری یکی از انواع مهم سکته مغزی خونریزیدهنده محسوب میشود و میتواند از یک خونریزی محدود تا یک وضعیت بسیار شدید و تهدیدکننده زندگی متغیر باشد.
فشار خون بالا، بیماری عروق کوچک مغز، اختلالات عروقی و مصرف برخی داروهای مؤثر بر انعقاد از عوامل مهم مرتبط با این بیماری هستند. تشخیص سریع معمولاً با CT اسکن مغز انجام میشود و بررسی علت خونریزی نیز در بسیاری از بیماران ضروری است.
نکته مهم برای خانواده بیمار این است که صرفاً از روی اندازه خونریزی نمیتوان درباره نیاز به جراحی یا احتمال بهبودی تصمیم گرفت. محل خونریزی، وضعیت هوشیاری، میزان فشار روی مغز، روند تغییرات خونریزی و شرایط عمومی بیمار همگی باید توسط متخصص مغز و اعصاب یا جراح مغز و اعصاب بررسی شوند.
در نهایت، کنترل دقیق فشار خون و سایر عوامل خطر، تشخیص علت اصلی خونریزی و پیگیری منظم پس از ترخیص، نقش مهمی در کاهش خطر عوارض و خونریزی مجدد دارد.
